ตรุษจีน หรือ Chinese New Year (บางแหล่งเรียก Lunar New Year / Spring Festival) คือเทศกาลขึ้นปีใหม่ตามปฏิทินจีนที่คนจีนและชุมชนเชื้อสายจีนทั่วโลกให้ความสำคัญมากที่สุด จุดหลักของเทศกาลคือการเริ่มต้นปีใหม่ การรวมญาติ การไหว้บรรพบุรุษ และการทำกิจกรรมเพื่อความเป็นสิริมงคลให้กับครอบครัว
สำหรับตรุษจีนปี 2569 ในไทยที่นิยมเรียกกันว่า “วันจ่าย–วันไหว้–วันเที่ยว” จะตรงกับช่วงกลางเดือนกุมภาพันธ์ โดยวันเที่ยว (วันปีใหม่จีน) คือวันอังคารที่ 17 กุมภาพันธ์ 2569 วันไหว้คือวันจันทร์ที่ 16 กุมภาพันธ์ 2569 และวันจ่ายคือวันอาทิตย์ที่ 15 กุมภาพันธ์ 2569
ที่มาของตรุษจีนในภาพรวมพัฒนามาจากสังคมเกษตรของจีนโบราณ ซึ่งให้ความสำคัญกับการเปลี่ยนผ่านฤดูกาลและการเริ่มรอบปีใหม่ เมื่อเวลาผ่านไปจึงกลายเป็นเทศกาลใหญ่ที่รวมทั้งพิธีกรรม ความเชื่อ และขนบธรรมเนียม เช่น การทำความสะอาดบ้านก่อนปีใหม่ การจัดโต๊ะไหว้ การเดินทางกลับบ้านเพื่อพบครอบครัว และการแลกเปลี่ยนคำอวยพร
หนึ่งในเรื่องเล่าที่คนรู้จักมากคือ “ตำนานเหนียน (Nian)” ซึ่งเล่าว่ามีสัตว์ร้ายออกมาอาละวาดช่วงปลายปี ผู้คนพบว่าเหนียนกลัวสีแดง แสงไฟ และเสียงดัง จึงเกิดธรรมเนียมตกแต่งด้วยสีแดง จุดประทัด จุดโคม และทำบรรยากาศให้คึกคัก เพื่อสื่อความหมายเรื่องการปัดเป่าสิ่งไม่ดีและต้อนรับสิ่งใหม่
อีกเหตุผลที่ทำให้วันตรุษจีนเปลี่ยนไปทุกปี เพราะวันปีใหม่จีนอิงปฏิทินแบบ “จันทร-สุริยคติ” จึงไม่ได้固定วันเหมือนปฏิทินสากล ทำให้บางปีอยู่ปลายมกราคม บางปีอยู่กุมภาพันธ์ โดยเทศกาลไม่ได้มีแค่วันเดียว แต่โดยภาพรวมกินระยะเวลาประมาณ 15 วันต่อเนื่อง และไปจบที่ “เทศกาลโคมไฟ” ซึ่งเป็นช่วงสุดท้ายของบรรยากาศปีใหม่
ธรรมเนียมสำคัญที่พบได้บ่อยในตรุษจีน ได้แก่
- การรวมญาติและกินข้าวพร้อมหน้า เพราะถือว่าเป็นการเริ่มปีใหม่แบบครบถ้วน
- การไหว้เทพเจ้าและบรรพบุรุษ เพื่อแสดงความกตัญญูและขอพร
- การให้อั่งเปา (ซองแดง) เพื่ออวยพรให้โชคดีและมั่งคั่ง
- การแต่งบ้านด้วยสีแดงและคำอวยพรหน้าบ้าน เพื่อสื่อถึงความมงคล
ตรุษจีนจึงไม่ใช่แค่ “วันเที่ยว” แต่เป็นเทศกาลที่ผูกกับความเชื่อเรื่องการเริ่มต้นใหม่ ความสัมพันธ์ในครอบครัว และการส่งต่อคำอวยพรให้กันในช่วงขึ้นปีใหม่จีน โดยแต่ละครอบครัวอาจมีรายละเอียดการไหว้และธรรมเนียมย่อยต่างกันตามเชื้อสายและพื้นที่ แต่ภาพรวมยังยึดแกนเดียวกันคือ ต้อนรับปีใหม่ด้วยความพร้อมหน้าและความเป็นมงคล
